Tradities en rituelen zijn ín. Dat is heel vreemd, want nog nooit in de geschiedenis veranderde het dagelijks leven zo snel als nu. Trends en rages volgen elkaar in snel tempo op. Niemand wil de dingen nog doen, zoals zijn ouders of grootouders het deden. Dat kan ook niet, want het leven van alledag ziet er nu heel anders uit dan vijftig jaar geleden. Toch is onze interesse voor tradities en rituelen ongekend groot.

Wat zijn eigenlijk tradities en rituelen?

Veel van wat wij doen en denken hebben wij overgenomen van onze ouders en grootouders. Een gewoonte of gebruik dat is doorgegeven van generatie op generatie noemen wij een `traditie'. Tradities vormen onbewust de ondergrond van ons dagelijks denken en handelen. Denk maar eens aan normen en waarden. Zonder tradities zou je overal over na moeten denken. Nu doe je veel dingen onbewust, omdat het altijd al zo gedaan is.

Rituelen zijn tradities met een plechtig karakter. Driemaal kussen als je iemand begroet bijvoorbeeld. De belangrijkste rituelen zijn de gebruiken rondom de levensloop. Als iemand een nieuwe fase van zijn leven in gaat, dan wordt dan vaak gevierd met een plechtig ritueel. Rituelen die iedereen kent zijn bijvoorbeeld het uitblazen van de kaarsjes op een verjaardag of het wisselen van de ringen bij een huwelijksvoltrekking.

Tradities veranderen met de tijd mee

Tradities en rituelen veranderden vroeger heel langzaam. Een ambacht leerde je van je vader, koken van je moeder. Wat niet mocht en wel moest kreeg je mee van je omgeving. De wereld was in het midden van de negentiende eeuw voor de meeste mensen nog heel klein. Mensen hadden weinig weet van wat er buiten hun dorp gebeurde. Nieuwigheden werden vaak geïntroduceerd door rondtrekkende muzikanten en marskramers.

Tegenwoordig gaat alles heel snel. Vijftien jaar geleden bijvoorbeeld was telefoneren op straat heel ongewoon, nu loopt jong en oud met een mobieltje en lijkt het alsof wij niet zonder kunnen. Het tempo van de veranderingen is enorm toegenomen. Tradities veranderen sneller dan ooit. Overlevering van generatie op generatie lijkt daardoor onbelangrijk geworden. 

Betekenis van tradities vandaag de dag

Terwijl tradities door trends verdreven lijken te zijn, wordt paradoxaal genoeg in onze tijd juist héél véél betekenis toegekend aan tradities en rituelen. Zozeer zelfs dat trendbureaus voorspellen dat `retro' dé trend voor de komende jaren zal zijn. Hoe kan het dat de gewoonten en gebruiken van vroeger in onze dynamische tijd nog zo'n grote rol spelen?

Tradities en rituelen hebben alles te maken met je identiteit. Onze maatschappij verandert zo snel dat een bezinning op de eigen wortels nodig is om te weten wie je bent en waar je vandaan komt. Je identiteit is geworteld in het verleden. Die historische dimensie heeft er voor een groot deel voor gezorgd dat wij geworden zijn wie wij zijn. Weet wat je tradities zijn, welke gewoonten en gebruiken je van je ouders en grootouders hebt overgenomen, dan weet je wie je zelf bent. Daarom is kennis over de (historische) achtergronden van onze tradities en rituelen belangrijk. Om te weten waarom het in Nederland gewoonte is om iemand aan te kijken als je praat en waarom dat in andere landen absoluut taboe is?

Voor de nieuwkomers in Nederland, de migranten, blijken tradities mogelijk nog belangrijker te zijn dan voor andere Nederlanders. In een geheel nieuwe omgeving, in een totaal andere cultuur, worden zij nog meer dan autochtone Nederlanders teruggeworpen op de eigen wortels. Ook voor hen zijn tradities en identiteit onlosmakelijk met elkaar verbonden. Maar terwijl tradities door de tijd heen veranderen, probeer je als je in een ander land woont de tradities van thuis te behouden zoals ze in je herinnering waren. Dat wat als typisch `van thuis' wordt beschouwd, wordt gecultiveerd. Dat geldt voor de migranten in Nederland, maar ook voor de Nederlanders in het buitenland.

Tradities en rituelen hebben een belangrijke functie

Na de Tweede Wereldoorlog was er sprake van een ontritualisering. Heel duidelijk zag je dat bij overlijden en begraven. Alles wat vroeger bijvoorbeeld de taak van de naaste buren was, zoals het afleggen en aanzeggen, werd overgenomen door de begrafenisondernemer. Zo werd een dierbare niet meer thuis opgebaard en werd het `in de rouw zijn' afgeschaft. Door deze tendens verdwenen veel rituelen die nodig waren om afscheid te nemen.

Tegenwoordig weten wij dat wij tradities en rituelen nodig hebben. Ze zijn ooit ontstaan omdat zij een functie hadden. Vandaar dat tegenwoordig oude rituelen van zolder worden gehaald en in een nieuw jasje worden gestoken. Ook nemen wij tradities over van in ons land wonende migrantengroepen. Want rituelen geven betekenis aan momenten in het leven die niet ongemerkt voorbij mogen gaan.

Modern is wel dat mensen tegenwoordig zelf de tradities en rituelen kiezen, die ze bij zichzelf vinden passen. Ze nemen deze niet klakkeloos over van de vorige generaties. Doordat ze de achtergronden en betekenis van tradities vaak niet weten, maken ze daarbij merkwaardige `fouten'. Zoals de witte ballonnen en de rode rozen bij een huwelijk. Het oplaten van witte ballonnen is een gebruik dat bij begrafenissen hoort. Het symboliseert de overgang van de ziel naar het hiernamaals. Roze rozen staan voor brandende hartstocht, voor seks. De bloem die bij pure, eeuwigdurende liefde hoort is de witte anjer. 

Begrip voor elkaars tradities en rituelen

In Nederland wonen veel mensen met een verschillende culturele achtergrond. Om elkaar te begrijpen moeten wij de betekenis van elkaars belangrijkste tradities en rituelen weten. Waar komt Sinterklaas vandaan en wat is het suikerfeest? Waarom eten wij beschuit met muisjes bij een geboorte en bruidssuikers bij een huwelijk? Wat is de betekenis van de Turkse Nazar (blauwe oog) en waarom geef je in sommige culturen vrouwen geen hand? Allemaal gewoonten en gebruiken die in Nederland een betekenis hebben. Kennis over deze tradities en rituelen is niet alleen leuk, maar ook heel belangrijk in onze dynamische, multiculturele samenleving. Door kennis te hebben van de achtergronden van de eigen en andere tradities en rituelen, leer je jezelf en elkaar kennen en respecteren.

Auteur:
Ineke Strouken is directeur van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur, het landelijk instituut voor de cultuur van het dagelijks leven en het immaterieel erfgoed en hoofdredacteur van het tijdschrift Traditie, tijdschrift over alledaagse dingen, tradities en rituelen. Kijk voor meer informatie over dit thema op www.volkscultuur.nl.

2009: Een jaar vol tradities

Op 1 november 2008 vond de feestelijke opening van het Jaar van de Tradities plaats door Hare Majesteit Koningin Beatrix. Zij opende het jaar door een theedoek met het logo er op aan een waslijn op te hangen. Een gebeurtenis die in alle kranten te zien was. Maar waarom een Jaar van de Tradities? Wat wil de organisatie daar mee bereiken? En wat wordt er verwacht van de deelnemers? Een gesprek met Ineke Strouken, directeur van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur.

Wat was de aanleiding voor het Jaar van de Tradities?

Ineke Strouken: ‘De reden om 2009 tot het Jaar van de Tradities uit te roepen was dat het lijkt alsof wij het elk jaar drukker krijgen met uitleggen waar tradities en rituelen vandaan komen. Nederland is in korte tijd veranderd naar een moderne, multiculturele samenleving. Dat is ook te zien aan de resultaat van ons onderzoek naar populaire tradities anno 2008. Naast bidden voor het eten, werd ook in de file staan en Jom Kippoer genoemd bijvoorbeeld. De vele tradities en de snelle veranderingen maken dat wij niet goed meer weten waar onze gewoonten en gebruiken vandaan komen. Een traditie is gewoonte van nu, maar met een wortel in het verleden. Het zijn vaak de onbewuste alledaagse rituelen, waarvan je denkt dat het altijd zo gegaan is en dat iedereen het zo doet. Niets is minder waar. Ook tradities veranderen en zijn dynamisch. Gewend als wij zijn aan onze routines staan wij daar nauwelijks bij stil. Doet iedereen hetzelfde, dan zul je er verder niet over nadenken. Maar in Nederland wonen momenteel mensen met veel verschillende achtergronden. Dan gaan mensen zich vragen stellen. waarom vier ik Oud en Nieuw en iemand anders Holi Phagwa.

‘Tegenwoordig maken wij ons druk over sociale cohesie, cultureel burgerschap en identiteit. De zoektocht naar onze culturele bagage is een hot item geworden. Dat heeft alles met tradities te maken. Achter onze tradities gaan patronen schuil die duidelijk maken hoe onze samenleving in elkaar steekt. Om goed te kunnen functioneren in de samenleving heb je basiskennis nodig over jezelf en over de mensen waarmee je samenwoont. Daarom wilden wij in het Jaar van de Tradities de culturele diversiteit positief benaderen. Laten zien dat het ook een rijkdom is om zo veel verschillende tradities en rituelen te hebben. Als je begrijpt dat tradities niet overal en altijd hetzelfde zijn, dan kun je elkaars tradities ook beter plaatsen en begrijpen waarom niet iedereen hetzelfde doet. Verschillen zijn dan niet bedreigend meer. Begrip voor elkaar is broodnodig in Nederland. Als je het hebt over sociale cohesie, over cultureel burgerschap en identiteit, dan zijn dat allemaal onderwerpen waarvoor kennis over de achtergronden van tradities hard nodig is. We hebben het nu vooral over ‘oude’ en ‘nieuwe’ Nederlanders, maar er zijn natuurlijk veel meer verschillen. Tussen de generaties, of tussen katholieken en protestanten. Tussen stad of platteland, het milieu waar je vandaan komt. Iedereen heeft zijn eigen roots.’

Wat kunnen mensen doen om actief deel te nemen?

‘Kenmerk van een traditie is dat het een verhaal heeft en wortels in het verleden. Ik hoop dat veel mensen op zoek gaan naar hun tradities en de verhalen die er bij horen aan elkaar vertellen. Daarbij moet je bij jezelf beginnen. Dat heb ik zelf ook gedaan. Wat zijn mijn tradities? In eerste instantie valt dat nog niet mee. Van tradities ben je je vaak niet bewust, maar hoe langer je er over nadenkt, hoe meer tradities je ontdekt. Met een paar mensen ben ik nu in gesprek om er een artikel over te schrijven. Ik ben geboren in het katholieke zuiden in de jaren vijftig. Dat heeft mijn leven voor een groot deel bepaald. Als ik dat vergelijk met een protestantse vriend die jonger is, dan is er heel wat informatie uit te wisselen. Ook met een Marokkaanse kennis praat ik momenteel over onze tradities. Waarom zij een hoofddoek draagt bijvoorbeeld, maar ook over heel veel andere dingen. Op deze manier word je heel veel wijzer van die kleine alledaagse gewoonten die toch heel belangrijk zijn.’

‘Wat ik in het klein doe, kunnen anderen wat grootser aanpakken. Er zijn al heel veel leuke voorbeelden te vinden bij de deelnemers aan het Jaar van de Tradities. Reinie van Goor afkomstig uit Spakenburg bijvoorbeeld, wilde weten hoe haar moeder, tantes en buurvrouwen in klederdracht het verleden en heden met elkaar combineren. De vrouwen hechtten sterk aan hun eigen gebruiken, maar leidden tegelijk een succesvol hedendaags bestaan. Zij heeft er een heel bijzonder kunstproject van gemaakt dat in februari gepresenteerd wordt. Maar er zijn ook gewonere projecten, zoals Museum Willem van Haren dat de feesten in Heerenveen in een tentoonstelling liet zien, of een paar collega’s die de feesten van personeelsleden fotografeerden om in de kantine te hangen. Of Roanna van Voorst die jongeren uit allerlei culturen interviewde over tradities en er een boekje van maakte.’

‘Ook een mooi project is een kookboek met verhalen. Het is een project waaraan veel mensen samenwerkten. ROC studenten in Midden-Brabant gingen op bezoek bij elkaars grootouders om recepten op te tekenen die bij hun cultuur pasten. De recepten en verhalen werden door journalist Paul Spapens tot één geheel gemaakt en door fotograaf Jan Stads gefotografeerd. Hiervan wordt een mooi kookboekje uitgegeven. Ferran Bach van multicultureel restaurant Blend in Tilburg waar voormalige vluchtelingen een leerplaats kunnen krijgen, zet de recepten op de kaart, waardoor iedereen ze kan proeven. Zo staan er al hele mooie initiatieven op de website. Belangrijk is dat mensen en organisaties samen op zoek gaan naar de tradities en hun verhalen.’

Wat gaan jullie zelf doen in het Jaar van de Tradities?

‘Wij zelf zijn vooral bezig met stimuleren, coördineren, ondersteunen en promoten. Dat is een heel werk. Er doen nu meer dan tweehonderd organisaties mee en wij rekenen er op dat het er meer dan vijfhonderd worden. Immers ons streven is om duizend activiteiten in het Jaar van de Tradities te laten plaatsvinden. Al deze mensen met hun activiteiten komen op de website van www.jaarvandetradities.nl en worden vermeld in digitale nieuwsbrieven, persberichten en ander materiaal. Wij houden ook de burgemeesters en lokale en regionale media op te hoogte en wij koppelen zoveel mogelijk initiatieven aan elkaar.‘

‘Daarnaast doen wij momenteel onderzoek naar de honderd meest genoemde tradities uit de enquête die wij hebben gehouden. Wij hebben immers beloofd dat op het einde van het Jaar van de Tradities - op 1 maart 2010 – op de grote sluitingsmanifestatie het boek gepresenteerd zal worden. Om het overzicht van tradities compleet te maken gaan wij nu alle burgemeesters vragen wat zij belangrijke tradities in hun gemeente vinden. Al deze gegevens komen bij elkaar op een website. Zodat je nooit meer tevergeefs hoeft te zoeken als je informatie hierover nodig hebt. Bij al dit werk hebben wij veel steun aan onze achterban. Zij zijn immers de deskundigen als het gaat om het immaterieel erfgoed.’

‘Tegelijkertijd hebben we een aantal activiteiten ontwikkeld die we inzetten naar mate er behoefte aan is. Bijvoorbeeld expositie op wasgoed, die ook op 1 november te zien was. We hebben nu ook een andere tentoonstelling op T-shirts gemaakt. Wij kijken waar er behoefte aan is en dat maken wij. Zo bleken er veel verzorgingstehuizen oude foto’s op groot formaat nodig te hebben. Wij zorgen daar dan voor. Verder hebben wij natuurlijk folders, affiches, lesmateriaal, artikelen en persberichten gemaakt.’

Stel het is 1 maart 2010 en je kijkt terug. Wanneer ben jij tevreden?

Eerlijk gezegd ben ik tevreden als heel veel mensen op zoek zijn gegaan en elkaar het verhaal over hun tradities hebben verteld. Het is modern om dat te kwantificeren, dus ik heb de getallen genoemd van vijfhonderd deelnemers en duizend activiteiten. Maar voor mij zelf gaat het daar niet om. Het gaat er om dat wij de culturele diversiteit en onze alledaagse rituelen nu eens positief in de belangstelling zetten. Want tradities zijn ook een beetje te vergelijken met de jus op de stamppot, het maakt het leven kleurrijker en spannender. En als je begrijpt waar al die gebruiken vandaan komen, dan wordt het samenleven makkelijker.’

`Bovendien hebben wij van voorgaande jaren geleerd dat de echte oogst pas op langere termijn zichtbaar is. De jaren na het Jaar van de Tradities zijn zeker zo belangrijk, want je hebt als het goed is een trein in gang gezet. Ik hoop echt dat wij nog jaren horen van het Jaar van de Tradities en dat wij heel veel kennis hebben opgedaan en vastgelegd. Voor mij is het jaar geslaagd als wij in Nederland ons bewust zijn geworden van de rijkdom van onze tradities en de achtergrondverhalen er van kennen.’