Het voormalig sanatorium Zonnestraal in Hilversum vormt het decor voor de opening van een heel bijzonder jaar: 2009 wordt het Jaar van de Tradities. Het Nederlands Centrum voor Volkscultuur heeft aan het Nederlandse volk gevraagd wat hun belangrijkste tradities zijn. Er kon daarbij niet uit voorbeelden worden gekozen; alle tradities die genoemd zijn, werden door de respondenten zelf aangegeven. Uit de duizenden reacties die binnenkwamen is een top honderd samengesteld, die bij de opening door Hare Majesteit Koningin Beatrix zal worden gepresenteerd. De opening was opgebouwd met cross-overs tussen oud en nieuw. Want tradities zijn van nu, maar hebben ook te maken met het verleden.

De oorspronkelijke functie van het gebouw wordt meteen duidelijk als je het terrein oploopt. Patiënten in pyjama liggen op ouderwetse stretchers. Ze worden verzorgd door verpleegkundigen met een lange witte sluier. Een arts loopt rond; een strenge witte jas en de onvermijdelijke stethoscoop nonchalant om de nek bungelend. Ze maken onderdeel uit van een gezelschap dat hier en daar zonder meer bont te noemen is. Bij de entree staat een dame met een dikke leren handschoen waar een havik op zit en er lopen mannen, vrouwen en een paar kinderen rond in klederdracht uit verschillende delen van het land. Ook zijn er mensen in het kostuum van een schuttersgilde, compleet met de staf met de beschermheilige. In de tuin wordt was opgehangen en op de bleek gelegd door meisjes met een verschillende culturele achtergrond. Bij binnenkomst al veel traditie dus, als een bewegend tableau vivant.

De locatie zelf is ook bijzonder. Zonnestraal is een ontwerp van architect Jan Duiker en sinds 1990 een rijksmonument. Het is één van de prominente voorbeelden uit de stroming van het Nieuwe Bouwen. Momenteel wordt het gerestaureerd. Daarmee blijft niet alleen dit topstuk van architectuur bewaard, maar blijft ook de geschiedenis van het sanatorium en daarmee van wat ooit volksziekte nummer één was, TBC.

Tentoonstelling aan de waslijn

Binnen in het Dresselhuys is de multifunctionele tentoonstelling De was buiten te bezichtigen, over de achtergronden van een aantal belangrijke tradities in Nederland. Alle informatie is gedrukt op wit wasgoed dat aan de lijn hangt. Daarmee is de vorm van de tentoonstelling óók een traditie, hoewel één die langzamerhand minder dominant aanwezig is. De wasdroger heeft de wapperende was aan de lijn voor een groot deel verdrongen. Het voordeel van deze vorm van exposeren is dat de tentoonstelling op deze manier gemakkelijk rond kan reizen, relatief goedkoop is en iedereen er kleding aan toe kan voegen of voorwerpen erbij kan plaatsen.

Met de wasgoedtentoonstelling wil het Nederlands Centrum voor Volkscultuur laten zien dat tradities dynamisch zijn en kunnen veranderen van vorm en betekenis.  De beschuiten met muisjes die gegeten worden door de kraamvisite, waren bijvoorbeeld aanvankelijk alleen bedoeld voor de kraamvrouw, in die zin dat de anijszaadjes die in de muisjes zitten het op gang komen van de moedermelk stimuleert.

Dynamische tradities

In de grote zaal in het hoofdgebouw speelt volksdanskunstgroep Piet Hein prachtige folkloremuziek als Koningin Beatrix binnenkomt. Zij wordt met een warm applaus welkom geheten en is in gezelschap van de Commissaris van de Koningin in Noord-Holland, de heer Borghouts en de Burgemeester van Hilversum, de heer Bakker. Zij  arriveert iets later dan gepland vanwege een file. De toespraken die volgen hebben twee grote gemene delers: Nederland is een land dat rijk is aan tradities én tradities zijn niet statisch, maar dynamisch.

Drs. Ineke Strouken, directeur van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur benadrukt dat tradities te vinden zijn in allerlei vormen van het menselijk samenleven, in culturele uitingen, in rituelen en in sociale praktijken. Tradities worden van generatie op generatie doorgegeven en zijn een onderdeel van de culturele bagage. Ze kunnen worden overgenomen, kunnen worden aangepast, maar je kunt je er natuurlijk ook tegen verzetten.  Er ontstaan hoe dan ook steeds opnieuw tradities. Het is een dynamisch proces dat te maken heeft met de identiteit van individuele mensen en met de cultuur van een groep; met een gevoel van verbinding.

De gehouden enquête biedt een mooi inkijkje in het dagelijkse leven anno 2008 en is de opstap naar een grootscheepse zoektocht naar de tradities in de eigen omgeving die in elke gemeente plaats gaat vinden door allerlei organisaties. Dat kan een museum zijn, of een oudheidkundige vereniging, maar ook een medische praktijk, een bibliotheek, een straat of een school. Het vervolg zal zijn dat we elkaar gaan vertellen over wat we zijn tegengekomen op die ontdekkingstocht, zodat we aan het eind van volgend jaar heel veel informatie hebben over de kleurrijke rijkdom die Nederland heeft aan tradities.

Prof. dr. Arnoud-Jan Bijsterveld, hoogleraar Cultuur in Brabant aan de Universiteit van Tilburg, noemt een traditie: ‘Een handeling die verloopt volgens een vast patroon, die het moment markeert en een ervaring van menselijke verbondenheid versterkt.’ Hij stelt dat wij door de individualisering hebben ingeboet aan lotsverbondenheid, bijvoorbeeld in de vorm van het afnemen van tradities rondom het christelijke geloof. Tegelijkertijd zijn er tradities  die meegenomen zijn door ‘nieuwe Nederlanders’. Ondanks deze veranderingen zijn we nog steeds op zoek naar dat wat ons bindt, naar ‘nieuwe dragers van cohesie en naar de grondslagen van een gedeelde identiteit’. Tradities zijn inhoudsloos zonder betekenisgeving; pas als er betekenis aan wordt gehecht kunnen ze fungeren als bindmiddel in de samenleving.

Prof. dr. Hans Bennis, directeur van het Meertens Instituut, vraagt zich met de nodige humor af of een traditie als het vieren van Sinterklaas beschermd moet worden door aanmelding bij UNESCO. Deze internationale organisatie wil immers niet alleen materieel, maar ook het immaterieel erfgoed beschermen en een figuur als Sinterklaas komt in aanmerking om op de lijst geplaatst te worden. Door de loop van de tijd is er rondom zijn persoon en optreden al veel veranderd. In tegenstelling tot vroeger, mogen er nu van de roe en de zak geen dreigende werking meer uitgaan. In deze tijd zijn er echter ook nieuwe bedreigingen. Er is immers concurrentie van de kerstman en zwarte pieten kunnen in een multiculturele samenleving op een gegeven moment misschien niet meer door de beugel. En wat is er eigenlijk op tegen om Sinterklaas weer als in zijn begintijd uit Turkije in plaats van uit Spanje te laten komen en ook witte pieten te laten assisteren? Houdt juist de dynamiek een traditie niet springlevend? Als dat het uitgangspunt is, gaat het erom te streven naar een dynamische vorm van bescherming, met respect voor het verleden en voldoende ruimte voor verandering en dus voor de toekomst.

Het Alledaagse leven

Wim Waanders van Waanders Uitgevers overhandigt aan de koningin de eerste twee deeltjes van een 35-delige serie over de cultuurgeschiedenis van het dagelijkse leven in Nederland. Deze serie is één van de rode draden die door het Jaar van de Tradities loopt.  Het Nederlands Centrum voor Volkscultuur is hier heel blij mee, omdat een dergelijke uitgave voor het brede publiek tot nu toe ontbrak.

Ineke Strouken vindt de nieuwe reeks een handleiding voor goed cultureel burgerschap: ‘In onze snel veranderende samenleving is er behoefte aan houvast, aan kennis over onze roots. De zoektocht naar onze culturele bagage is een hot item geworden. Om goed te kunnen functioneren in de samenleving heb je basiskennis nodig over jezelf én over de mensen waarmee je samenwoont’. Die basiskennis wil het Alledaagse leven geven.

Aan zee

Volksdanskunstgroep Piet Hein danst op eigen muziek een choreografie van Peggy Olieslagers waarbij oude volksdans de basis is van moderne volksdanskunst. Het is het verhaal van vrouwen die achterblijven als hun mannen en zoons naar zee gaan. De angst of zij weer terugkomen en het verdriet als dat niet het geval is. Een prachtige expressieve theaterdans over de wereld van mannen en vrouwen in een dorp aan zee. Het harde werken, het afscheid nemen, het gescheiden zijn, de saamhorigheid zoeken bij elkaar, het weerzien en het verdriet om de man die niet terugkomt. Alle elementen zijn aanwezig en herkenbaar. Traditionele kringdansen worden afgewisseld met een hedendaagse verbeelding van emoties door beweging, geluid en mime. Ook hier worden oude en nieuwe tradities verweven en dat levert een sprankelend kijk- en luisterspel op.

Honderd belangrijke tradities

Ondertussen zijn buiten de dames van het Stut Theater bezig met de openingsact van het Jaar van de Tradities. Zij hangen de honderd theedoeken op, waar genummerd de tradities op zijn gedrukt die het meest zijn genoemd tijdens de gehouden landelijke enquête. Bij de laatste tien theedoeken vragen ze de Koningin om te helpen. Als laatste hangt de Koningin de theedoek met het logo van het Jaar van de Tradities op en verricht hiermee de opening. De theedoek met Koninginnedag erop wordt haar aangeboden. Deze traditie staat op nummer drie.

Op de eerste plaats staat pakjesavond en op de tweede plaats het optuigen van de kerstboom. De combinatie van oliebol en oudejaarsavond haalt de vierde plaats, gevolgd door het verven van eieren met Pasen. Het instellen van een Raad van Elf bij het carnaval komt op de zesde plaats en het serveren van beschuit met muisjes bij de geboorte van een kind op de zevende. Kaarsjes uitblazen op de taart wordt ook veel gedaan gezien de achtste plaats die deze traditie haalt en het vieren van Sint Maarten eindigt op negen. Het onvervalst Hollandse haring happen komt op tien.

De enquête legt een grote veelzijdigheid aan tradities bloot. Aan de ene kant worden veel tradities ontleend aan het christendom, bijvoorbeeld bidden voor het eten op nummer 67, aan de andere kant zijn er ook tradities genoemd van mensen die nog niet zo heel lang in Nederland wonen, zoals het vieren van het Suikerfeest op nummer 14 en Holi Phagwa op nummer 70.
Een volksfeest als de kermis staat op nummer 20 en het circus op nummer 30. Een aanwezige kermisexploitant is daar blij mee. De aalmoezenier van het kermis- en circuspastoraat Bernard Welzenes merkt op dat de kerk toch wel de maker is van veel tradities en hij heeft gelijk. Ook de eerste communie, het opsteken van een kaarsje, Allerzielen en de palmpaasoptocht hebben een plek gekregen in de top honderd. Opvallend zijn ook de jaarlijkse gang naar de gayparade op nummer 95,  de valkerij op 42, e-mails lezen op 56 en hard werken op 45. 
De grote verscheidenheid aan tradities, die inmiddels uit allerlei windstreken hier in Nederland zijn geland, maakt ook duidelijk dat het belangrijk is weet te hebben van en respect te hebben voor elkaars tradities. Het zegt immers iets over de wortels en identiteit van mensen en kennis daarvan kweekt begrip. Een bruikbaar instrument in een snelveranderende, multiculturele samenleving.

Beschuit met muisjes en een glaasje kandeel

Na afloop van de opening gaat de Koningin naar binnen om de tentoonstelling aan de waslijn te bekijken. Eén van de achtergronden die belicht wordt is het schenken van een glaasje kandeel bij de geboorte van een kind. Iets dat Prins Claus destijds ook heeft gedaan bij de geboorte van hun kinderen. Koningin Beatrix en de andere gasten krijgen voor de gelegenheid een glaasje kandeel aangeboden, om samen met een beschuit met muisjes de geboorte van het Jaar van de Tradities te vieren.