Volgend jaar is het 200 jaar geleden dat de burgerlijke stand in Nederland in werking trad. Omdat liefhebbers van lokale geschiedenis en volkscultuur bij hun onderzoek vaak te maken hebben met de burgerlijke stand roept het Nederlands Centrum voor Volkscultuur organisaties op om een activiteit rondom de levenslooprituelen te organiseren. Voorwerpen, documenten, foto’s en verhalen, die met geboorte, huwelijk, dood, maar ook met verjaardag vieren, Abraham zien, puber of senior worden te maken hebben, zijn een waardevolle bron. Het Nederlands Centrum voor Volkscultuur ontwikkelt drie basistentoonstellingen over de tradities en rituelen rondom geboorte, huwelijk en dood die te huur zijn. 

Vóór 1811 werden in onze contreien de persoonsgegevens vooral bijgehouden in kerkelijke registers en ook door beheerders van begraafplaatsen.
Na de Franse Revolutie, toen de Franse monarchie ophield te bestaan, werd bij de Franse wet van 17 juni 1796 de Burgerlijke Stand ingeroepen. In de Zuidelijke Nederlanden werd met de burgerlijke stand-registers begonnen tussen 1796 en 1798. De Noordelijke Nederlanden volgden in 1811.

Al voor 1811, namelijk in 1804, werd de Code Napoléon, het burgerlijk wetboek, ingevoerd. De hervormingen van Napoleon werden ook na zijn val gehandhaafd, alleen heette het burgerlijk wetboek natuurlijk geen Code Napoléon meer. Vanaf 1814 werden de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden samengevoegd in het Koninkrijk der Nederlanden. Na de afscheiding van België werd het Wetboek in 1838 gewijzigd, maar voor de burgerlijke stand had dit weinig consequenties.

Iedereen krijgt een voor- en achternaam

Op 11 augustus 1811 werd door Napoleon besloten dat elke inwoner van ons land een voor- en achternaam moest hebben. Als controle confisqueerde de overheid veel kerkregisters. Hierdoor was het eenvoudiger om belastingen te heffen en om dienstplichtigen op te sporen. Volgens sommige bronnen resulteerde dit in curieuze achternamen als ‘Niemandsverdriet’ en ‘Naaktgeboren’ uit baldadigheid richting het Franse gezag. Volgens andere bronnen bestonden deze achternamen echter al eerder. Het zou gaan om een mythe dat men bewust vreemde achternamen koos om de Fransen te pesten.

Niet iedereen nam in die jaren echter meteen een achternaam aan en nog op 8 november 1825 vaardigde koning Willem I, die aan de macht was gekomen na de val van Napoleon, een Koninklijk Besluit uit waarin werd bepaald dat iedereen die nog geen vaste achternaam had, nog zes maanden de tijd had om daar alsnog voor te zorgen. De akten werden toen niet meer in het Frans geschreven, zoals in de tijd van Napoleon gebruikelijk was, maar in het Nederlands.

In Nederland, dat anno 2010 zestienenhalf miljoen inwoners heeft, komen tegenwoordig ongeveer honderdduizend verschillende achternamen voor.

Eerste huwelijksakte

De eerste Nederlandse huwelijksakte werd in Amsterdam opgemaakt op 3 maart 1811. In Gemert en Ravenstein, die golden als vrije gebieden, werd al eerder, namelijk aan het einde van de achttiende eeuw met de burgerlijke stand geëxperimenteerd. Daar werden toen ook huwelijken voltrokken.

In de registers van de burgerlijke stand worden geboorte- en sterfgegevens opgenomen en ook of iemand gehuwd of gescheiden is. Sinds 1998 wordt bovendien het geregistreerd partnerschap bijgehouden. Voortaan kunnen twee mannen of twee vrouwen zich als partners laten registreren. In 2001 werd het homohuwelijk, als één van de eerste landen ter wereld, ingevoerd. Ook homo-adoptie werd geregeld.
Speciaal hiervoor aangestelde personen kunnen op vrijwillige basis de huwelijken en de registratie van de partnerschappen voltrekken. Deze worden BABS'en genoemd, wat staat voor Buitengewoon Ambtenaar Burgerlijke Stand. Ze zijn hiervoor apart aangesteld en beëdigd. In Nederland wordt een ambtenaar die weigert mensen van hetzelfde geslacht te huwen, een weigerambtenaar genoemd.
Burgerlijk Wetboek

In 1970 werd een nieuw Burgerlijk Wetboek ingevoerd. Daarin is onder meer opgenomen dat er geen huwelijkstoestemming voor mensen tot 30 jaar meer nodig is. Een jaar later volgden de wijzigingen in het echtscheidingsrecht. Voortaan is er één echtscheidingsgrond, te weten: ‘duurzaam ontwrichting van het huwelijk’. Op het gebied van huwelijk volgden nog andere belangrijke wijzigingen, zo werd in 1994 de wet op voorkoming van schijnhuwelijken ingevoerd.

In principe kan er op elk tijdstip getrouwd worden. Dit moet nu nog in een gemeentehuis of op een erkende trouwlocatie, maar dat verandert mogelijk in de toekomst. Een buitenlands huwelijk wordt in Nederland geaccepteerd als het in het bewuste land erkend is. Volgens het moderne Burgerlijk Wetboek is het eerst of louter voor de kerk huwen verboden.

De eerste echtscheiding die in het gebied dat nu Nederland is, werd voltrokken, vond plaats in 1796. In 1794 werd Maastricht door de jonge Franse Republiek veroverd, en daarom viel Maastricht vanaf toen onder de Franse wet. Het eerste koppel dat van de mogelijkheid tot scheiden gebruik maakte was het echtpaar Wilhelmus Meers en Agatha Lenaerts.  De Franse ambtenaar van de burgerlijke stand van Maastricht, schreef op 15 september 1796 hun scheidingsakte in.

Meerderjarige leeftijd

In de loop van de tijd werden nog diverse zaken gewijzigd inzake de burgerlijke stand. Zo werd in 1901 de meerderjarige leeftijd teruggebracht van 23 naar 21 jaar. Vanaf 1927 mogen ook vrouwen getuige zijn bij huwelijken. En vanaf 1935 is het niet meer verplicht dat er twee getuigen aanwezig zijn bij de aangifte van een geboorte. Ook werd in dat jaar de volgorde van de namen gewijzigd. In de akten worden voortaan eerst de achternaam en dan de voornamen vermeld. In 1956 volgde de invoering van de mogelijkheid tot het adopteren van kinderen.

In 1988 werd de leeftijd van meerderjarigheid verlaagd tot 18 jaar. Mogelijk zal deze leeftijd in de toekomst nog lager komen te liggen. Vanaf 1988 hebben achttienjarigen in ieder geval passief en actief stemrecht; ze mogen kiezen en gekozen worden.

In 1991 werden crematies en begrafenissen in de wet op de lijkbezorging gelijk gesteld. Later werd er ook gesleuteld aan het adoptierecht: in 2004 werden de regels met betrekking tot buitenlandse adopties aangepast in de Wet Conflictenrecht Adoptie.

Achternamen

Een kind is van de moeder, de vader erkent het. Een kind krijgt de achternaam van de moeder, als deze ongehuwd is. Als een kind erkend is door de vader, wordt vaak gekozen voor de naam van de vader. Maar, als de moeder gehuwd is, kan er ook gekozen worden voor de achternaam van de moeder.

De achternaam kan worden gewijzigd worden in de achternaam van de opvoeder van een kind. Ook kan er gekozen worden voor een andere achternaam als deze veel voorkomt (zoals ‘De Boer’, ‘Jansen’ en ‘De Vries’) of als het gaat om een ongepaste naam (bijvoorbeeld ‘Mengele’ of ‘Prick’). Er zijn echter niet geringe kosten verbonden aan een naamswijziging, namelijk 225 euro. Het geven van voornamen is sinds 1970 vrijgesteld, maar er zijn wel beperkingen, want ongepaste voornamen mogen niet.

Organiseert u een activiteit rondom een levensloopgebruik, laat het ons weten. Wij vermelden uw project dan op onze website www.volkscultuur.nl en in onze nieuwsbrieven. Meer informatie over de drie reizende tentoonstellingen over geboorte, huwelijk en dood kunt u opvragen bij: ncv@volkscultuur.nl